Please ensure Javascript is enabled for purposes of website accessibility Itulau 7: Taunuuga Leaga
  • IRIS Nofoaga Autu
  • punaoa
    • IRIS Su'e Punaoa
      Modules, mataupu su'esu'e, gaioiga, ma isi mea
    • Aotelega o Fa'atinoga Fa'atino
      Fa'amatalaga su'esu'e
    • Tulaga Maualuga Maualuga
      IRIS punaoa i HLPs
    • ata tifaga
      Fa'aaliga o tagata e iai mana'oga fa'apitoa
    • Tusi a Tamaiti
      Fa'aaliga o tagata e iai mana'oga fa'apitoa
    • lomi fefiloi
      Tu'utu'uga fa'atatau i mana'oga fa'apitoa
    • Mo PD Providers
      Ala a'oa'oga, PD facilitation toolkit, & more
    • Mo faiaoga
      Fautuaga mo le fa'aogaina o punaoa a le IRIS, fomu o fuafuaga o a'oa'oga, ma isi mea
    • Upega Tafa'ilagi Vitio
      Fa'asolo i la matou Upega Tafa'ilagi & modules
    • Fou & O'o Mai
      Module fou ma punaoa
    • IRIS Archived Punaoa
      Modules, alignment tools, & more
  • Filifiliga PD
    • Tusipasi PD mo Faiaoga
      O le matou tusipasi, lau PD itula
    • Ulufale i lau IRIS PD
    • Mo PD Providers
      Ala a'oa'oga, PD facilitation toolkit, & more
    • IRIS+ Aoga & Itumalo Fa'avae
      O se meafaigaluega mamana mo ta'ita'i a'oga
  • Mataupu ma Lipoti
    • Mataupu Faavae
      Tala e uiga ile fa'aogaina ma le aoga ole IRIS
    • Lipoti a le IRIS i totonu
      Lipoti ile fa'aogaina ma taunu'uga IRIS
    • Lipoti o Iloiloga i fafo
      Iloiloga a le IRIS Center
    • IRIS Tala
      O matou punaoa, o au tala
    • News & Tutupu
      O le a, o afea, & o fea e tupu ai
  • fesoasoani
    • Fesoasoani & Lagolago
      Maua le manuia atoatoa mai a tatou punaoa
    • Upega Tafa'ilagi Vitio
      Fa'asolo i la matou Upega Tafa'ilagi & modules
  • Puleaina o Amioga a le Vasega (Vaega 2, Lua): Fausiaina o se Fuafuaga o le Pulea o Amio
Lui
Mafaufauga Muamua
Vaaiga & Punaoa

I le avea ai ma se faiaoga fou, o le a se mea e tatau ona e iloa e uiga i le puleaina o amioga a tamaiti aoga?

  • 1: Fausiaina o se Fuafuaga mo le Puleaina o Amio a le Vasega
  • 2: Mafaufauga Faaleaganuu ma Amio

E fa'apefea ona e atia'e se fuafuaga lelei e pulea ai amioga?

  • 3: Faamatalaga o le Faamoemoega
  • 4: Tulafono
  • 5: Taualumaga
  • 6: Taunuuga Lelei
  • 7: Taunuuga Leaga
  • 8: Fuafuaga Fa'afitauli
  • 9: Fuafuaga Faatino

punaoa

  • 10: Faʻamatalaga, Punaoa Faaopoopo, ma Faʻamatalaga
Faamae'a mai
Iloiloga
Tuuina atu ni manatu faaalia

E fa'apefea ona e atia'e se fuafuaga lelei e pulea ai amioga?

Itulau 7: Taunuuga Leaga

e toalua tamaiti aoga o loo talatalanoaA o se taunuuga lelei o se auala lea e faia ai se faiaoga faateleina o le avanoa e tupu ai se amio i le lumanaʻi, o se taunuuga le lelei o se auala lea e mafai ai e ia faʻaititia le avanoa e tupu ai se amio i le lumana'i. Pe a solia e se tamaititi se tulafono poʻo se faʻatonuga, e mafai e le faiaoga ona tuʻuina atu se taunuuga le lelei. O mea nei e tatau ona:

  • Fa'atonu ma le to'a fa'atasi
  • faalenatura ma saʻo e tusa ai ma le amio le manaomia
  • Fa'aaoga vave pe a uma le amio
  • Mafaufau i le aganuu, talaaga, ma le mamalu o le tamaititi aoga
  • O se mea e manatu le tamaititi e le fiafia (fa'ata'ita'iga, leiloa o se avanoa)
  • Fa'aoga i se faiga fa'aituau (fa'ata'ita'iga, pe a faia e se tamaititi ni amioga le lelei, e le tatau i le faia'oga ona manatu fa'apitoa pe tali atu i lagona)
x

taunuuga masani

lomi fefiloi

x

taunuuga talafeagai

lomi fefiloi

Mo Lau Faʻamatalaga

  • E sili atu le aoga o le faʻatinoina o taunuuga lelei e faʻateleina ai amioga talafeagai nai lo le tuʻuina atu o taunuuga le lelei e faʻafeiloaʻi ai mea le talafeagai.
  • O a'afiaga leaga e mana'omia i nisi taimi e fesoasoani e fa'aitiitia ai le avanoa e tupu ai se amio i le lumana'i. O le taimi lava e fetaui lelei ai le amio a le tamaititi ma faʻamoemoega, e taua le faʻaaogaina o se taunuuga lelei e faʻamalosia ai le amio e manaʻomia.

Atiina a'e Taunuuga Leaga

O taunuuga leaga e fua mai le itiiti ifo i le sili ona faʻalavelave: faamanatu lautele, faamanatu a le tagata lava ia, leiloa o le avanoa, fonotaga a tamaiti aoga, fesoʻotaʻiga matua, faʻafeiloaʻi ofisa.Pe a atia'e se fuafuaga o le pulea o amioga i totonu o potuaoga, e sili ona lelei le faia o se fa'auluuluga o i'uga leaga e amata mai i le fa'aletonu (fa'ata'ita'iga, fa'amanatu tulafono) e o'o atu i le mea e sili ona fa'alavelave (fa'ata'ita'iga, fa'asinomaga ofisa). Pe a faia e se tamaitiiti aoga ni amioga le talafeagai, e tatau i le faiaoga ona amata i le tuuina atu o se taunuuga e sili ona leaga. Afai e fa'aauau pea le amio le taupulea a le tamaititi, e tatau i le faiaoga ona fa'atupuina le fa'atuputeleina o le fa'alavelave se'ia uma le amio le pulea. Mo tamaiti aʻoga e masani ona faia ni amioga le talafeagai pe faʻalavelave (faʻataʻitaʻiga, toe solitulafono) poʻo le solia o se tulafono tele (faʻataʻitaʻiga, misa), atonu e talafeagai le faaseʻeina o taunuuga e sili atu ona faʻalavelave ina ia mafai ai ona faʻatinoina ni faʻalavelave faʻalavelave. O le laulau o lo'o i lalo o lo'o fa'aalia ai se fa'asologa o fa'ai'uga leaga ma fa'ata'ita'iga masani o fa'ai'uga mo tamaiti a'oga maualuluga.

Taunuuga Leaga faataitaiga
Faamanatu Lautele
  • Tali le tautala (fa'ata'ita'iga, tusi i le tulafono)
  • Faamanatu upu o tulafono
  • Lapataiga tautala
Faamanatu Taitoatasi
  • Tali e le tautala (fa'ata'ita'iga, se va'aiga sa'a, pulega latalata, faasino i le tulafono)
  • Faamanatu upu o tulafono
  • Lapataiga tautala
x

pulega latalata

lomi fefiloi

Leaiina o le Avanoa
  • Suiga nofoa
  • O avanoa laiti ua soloia mo sina taimi
Fonotaga a Tamaiti Aoga
  • Talanoaga puupuu o amioga i le va o le faiaoga ma le tamaititi aoga
  • Kiliki iinei e aʻoaʻo ai pe faʻapefea ona faʻatautaia se fonotaga a tamaiti aoga.
  • Kiliki iinei e matamata ai i se vitio o se faiaoga o loʻo faʻatalanoaina faʻafitauli faʻafitauli e faʻaaoga ai fonotaga a tamaiti aoga.

Ina ia faia se fonotaga a tamaiti aoga, e tatau i le faiaoga ona:

  1. Muamua, ia mautinoa o loʻo faia le konafesi i se nofoaga e mamao ese mai le vasega a le tamaititi aoga (faʻataʻitaʻiga, i totonu o le alatele).
  2. I se leo le mautonu, faamatala le amio sese ma faamatala pe faapefea ona afaina ai le tamaititi aoga poʻo le potuaoga.
  3. Fai atu i le tamaitiiti aoga ni fesili e aoao ai pe aisea ua tupu ai le amio le pulea (faataitaiga, Pe o nofo latalata o ia i se uo? E i ai se faafitauli i fafo atu o le vasega?).
  4. Talanoaina nisi o auala e taofia ai le amio leaga mai le faaauauina. Fa'ataga le tamaititi aoga e ofoina atu ni fofo.
  5. Faamanatu i le tamaititi aoga le isi taunuuga o le a ia maua pe a faʻaauau pea le amio le pulea (faʻataʻitaʻiga, faʻafesoʻotaʻi matua, faʻailoga ofisa).

Feso'ota'iga Matua
  • Valaau i le telefoni po'o le text i matua i le taimi o le vasega
  • Valaau i le telefoni, feau tusitusia, pe imeli matua pe a uma le vasega
  • Telefoni, feau tusitusia, pe imeli matua ile fa'ai'uga o le aso
Ofisa Fa'ailoa
  • Tuuina atu tusi i le ofisa poʻo le pulega

Fa'afofoga a'o fa'amatala e Angela Mangum le fa'afeso'ota'i ma matua o se tasi lea o auala sili e fa'aitiitia ai amioga le mana'omia.

Angela Mangum

Angela Mangum
faiāʻoga

(taimi: 2:06)

/wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07_mangum.mp3

Transcript

Tusitusi: Angela Mangum

O ou taunuuga le lelei e fesoasoani e faatumauina ai se siosiomaga aoga e aoao ai aua ua iloa e tamaiti aoga pe a ou fai atu o le a ou valaau i le fale, o le a ou valaau i le fale, ma e masani ona faailoa atu ia i latou pe a ou fai atu se tala, ou te faamaoni ma o le a ou mulimuli i ai. Ou te manatu o se malifa maseesee lena e mafai e se faiaoga fou ona pau i lalo pe a e fai atu, “O le a ou faafesootaia le fale,” ae e te le faia. Ou te fiafia e fai atu. “O loʻo e filifili e fai lenei amio, ma o le mea lea e tupu pe a e faia lenei mea" ma tumau i lena mea ma mulimuli i ai. Ma ou te manatu pe a e mulimuli i ai, e te iloa ai ua suia na amioga ona ua latou iloa, “Oi, o le a valaau mai o ia i le fale.” Ma o le taimi nei i tekinolosi uma o loʻo avanoa mo faiaoga ma ina ua maeʻa se faʻamaʻi lea na faia ai mea uma e ala i imeli poʻo feʻau tusitusia, na tatalaina ai na laina o fesoʻotaʻiga sili atu nai lo se isi lava taimi muamua, mai loʻu poto masani. Mo a'u e fai atu, “O le a ou tesi ia tina,” latou te iloa e lua sekone ou te toso ai i luga le numera o le telefoni feaveai a tina ma tesi atu ia tina. Na ou faia i le ogatotonu o le vasega, ona maua ai lea e tamaiti aoga se tusi mai lo latou tina ma o le vasega atoa e pei, "Oi, na ia faia moni lava." Ioe, sa ou faia. Sa ou fai atu o le a ou faia, ma sa ou faia. Ma ou te manatu a e fai atu o le a e faia se mea ma e te faia, e suia le amio. Ae a toe foi mai le tamaitiiti i se isi aso ma maua ai se aso manaia tele, ou te toe tusi atu i lo’u tina ma faapea atu, “O le asō, sa matou maua ai se aso manaia, ma o le mea lea na faia e Johnny, ma e ese lava.” Ia mautinoa o loʻo maua uma e matua, aua e le o se tagata, leai se tamaititi e leaga uma i taimi uma pe lelei uma i taimi uma. O lena mau lona lua, ou te manatu, e sili atu le taua nai lo le leaga, aua atonu latou te masani i le mauaina o na feʻau le lelei poʻo imeli le lelei i taimi uma, ae o le tasi lelei atonu na o le pau lea o le mea latou te maua i le tolu tausaga, ma o le mea lena e sili atu le eseesega.

gaoioiga

Taaloga amioO lea ua e aʻoaʻoina e uiga i taunuuga lelei ma leaga, seʻi o tatou tuʻuina atu lou malamalama i le suʻega.

Kiliki iinei e ta'alo ai le IRIS Behavior Games.

Tuuina atu o Taunuuga

E pei o taunuuga lelei, o taunuuga leaga e sili ona aoga pe a:

  • Faaaoga e le aunoa
  • E latalata i le tamaititi aoga
  • Fa'asaga sa'o mata
  • Fa'afeso'ota'i le taunu'uga i se tulafono fa'amoemoe, fa'atinoga, po'o se amio

E le gata i lea, e faigofie mo se faiaoga ona ita pe a amio le talafeagai tamaiti aoga. A tupu lenei mea, e mafai e le faiaoga ona tali atu i le ita po o le le fiafia ma tuuina atu ni taunuuga le lelei ma le le mautonu. E mafai ona tali lelei atu faiaoga pe a latou:

  • Faaaoga se leo malu
  • E mausali ae fa'aaloalo
  • E le faaituau ma le ita
  • Aua lava ne'i talia ni 'alofaga, fefa'ataua'iga, po'o le faitio

A o atiina ae e faiaoga taunuuga, e tatau ona latou mautinoa e lagolagoina tamaiti aoga uma ia latou potuaoga. Ina ia atiina ae ni taunuuga tutusa i potuaoga, e mafai e faiaoga ona:

  • Fa'atino a'oa'iga i potuaoga e fa'atatau i le a'oa'oina o amioga talafeagai
  • Tuuina atu taunuuga e mafai ai e tamaiti aoga ona aʻoaʻoina amioga talafeagai i totonu o le potuaoga nai lo le faʻaesea o i latou mai avanoa e aʻoaʻo ai e ala i faiga faʻapitoa (faʻataʻitaʻiga, taimi malolo, taofia, asiasi i le ofisa o le puleaoga)

meaalofa tupe

O le siakiina o taunuuga e mafai ai e faiaoga ona tuʻuina atu iʻuga saʻo ma aunoa ma le faʻaituau. O le faia o lenei mea e fesoasoani ai i faiaoga e iloa ai le tele o taimi latou te tuuina atu ai taunuuga, o ai latou te tuuina atu ia i latou, ma le ogaoga o na taunuuga. E mafai fo'i ona latou fai atu i isi faia'oga po'o se pule e mata'itu lo latou potuaoga ma fa'amaumau pe latou te tu'uina atu i'uga i se faiga tutusa.

Fa'afofoga a'o talanoaina e KaMalcris Cottrell le auala e tatau ai ona tutusa ma talafeagai i'uga leaga i le solitulafono. O le isi, e talanoaina e Andrew Kwok le manaʻoga mo faiaoga e mafaufau i le manaʻoga o tamaiti aoga pe a tuʻuina atu taunuuga. Mulimuli ane, na ia talanoaina faiga toe fa'aleleia (o nisi taimi e taʻua o le faamasinoga toefuatai) e fai ma auala e toe faʻaleleia ai mafutaga pe a uma ona tuʻuina atu taunuuga.

x

faiga toe fa'aleleia

lomi fefiloi

KaMalcris Cottrell

KaMalcris Cottrell
Lagolago i Amioga a le A'oga

Andrew Kwok

Andrew Kwok, PhD
Polofesa Lagolago, Matagaluega o Aoaoga, Aoaoga, ma Aganuu
Texas A & M Iunivesite

Tulaga tutusa ma Talafeagai

(taimi: 2:27)

/wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07a_cottrell.mp3

Transcript

Mafaufau i le Faamoemoe

(taimi: 2:29)

/wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07a_kwok.mp3

Transcript

Faamasino toefuatai

(taimi: 2:23)

/wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07b_kwok.mp3

Transcript

Tusitusi: KaMalcris Cottrell

O taunuuga le lelei e tatau ona tutusa ma talafeagai

Afai ua motusia tuaoi, e tatau ona iloilo se taunuuga le lelei. O le taunuuga e tatau ona fetaui ma le solitulafono. Afai o le a le sii i luga le lima o Sally ma ee, e le tatau ona auina atu o ia i le ofisa. O lena taunuuga e le fetaui ma le solitulafono. O lea ou te manatu e taua le i ai o ni a tatou laasaga mo ni taunuuga le lelei, ma afai e mulimulitaia, talosia ia tatou le oo i le tulaga o se asiasiga i le ofisa pe o ese mai le potuaoga. Ae afai ua solia ou tuaoi, ou te manatu e taua le tuuina atu o lena taunuuga leaga ma ia ogatasi ma ia tutusa ma ia. Afai la e alu ese se alii mai lona nofoa e tamoe i fafo o le potuaoga, o le a latou maua le taunuuga tutusa ma se tamaitai. O lea ou te manatu i ou taunuuga le lelei, ia manatua e tausia tutusa, sili ona taua, ma ia mautinoa o taunuuga e fetaui ma le solitulafono.

O a'afiaga leaga e le tatau ona fa'avae i so'o se mea i fafo atu o le potuaoga. O le tele o taimi, e le mafai e lena tamaititi aoga ona pulea mea o loʻo tutupu i fafo atu o le potuaoga. O lo latou avanoa saogalemu lea. O lea matou te mananaʻo e tausia ma tausia lo latou avanoa saogalemu. O lea matou te le manaʻo e faʻasino mea latou te le o iai se pule i luga e ono faʻaitiitia ai latou lagona nai lo le mea moni e le o le tulaga lena. A'o e tu'uina atu se taunuuga le lelei, ia mautinoa e tutusa, ia mautinoa o le taunuuga e fetaui ma le solitulafono. E te le manaʻo e sili atu le saua i se tagata lanu pe sili atu le faʻamalosi i se tama nai lo oe i se teine. Tau lava ia mautinoa o au taunuuga e, i luga o le laupapa, tulaga. Afai e iai sou avanoa to'afilemu, e tatau ona fa'alelei mo se tama po'o se fafine. E tatau ona i ai i totonu o se avanoa e saogalemu, ma o le lanu o le paʻu e le tatau ona aʻafia i ou taunuuga ma mo lena mea e le tatau ona aʻafia i ou taunuuga lelei. Taumafai moni e siaki oe lava. Ma atonu o se mea e tatau ona e mafaufau loloto i ai e iloa ai pe o se tasi lena o lou faʻaituau faʻapitoa, aua atonu o loʻo e faia ae e te le o nofouta i ai, ma e ono iloa e le tamaititi ae le malamalama lelei i ai. O lea la, toe foʻi, e mafai ona tuʻuina atu lena lagona e itiiti ifo nai lo, o lea matou te mananaʻo ia mautinoa matou te tutusa ma o matou taunuuga lelei ma leaga.

Tusitusi: Andrew Kwok, PhD

Mafaufau i le Faamoemoega o Taunuuga

Pe a tuuina atu taunuuga, e tatau i faiaoga ona mafaufau i le faamoemoega mai tamaiti aoga. E tatau ona latou mafaufau pe aisea na faia ai e se tamaititi se auala patino ina ia mafai ai ona oʻo i le aʻa o le mataupu ma mafai ai ona foia mai lea ituaiga faiga. I se tulaga lautele, o faiaoga mo le taulimaina o taunuuga le lelei e tatau ona mafaufau i taimi uma i le ogaoga ma le talaaga na mafua ai na gaioiga patino ma le ituaiga o taunuuga e tatau ona tupu mulimuli ane. O le manatu ole vivii leotele ma faasa'o lemu e fesoasoani tele mo faiaoga uma. E matua faigofie lava le na'o le taula'i ona fa'aali atu lea o le mafaufau i amioga le lelei e tutupu i totonu o le potuaoga. Ma o lea e tatau i le faiaoga ona liliu le itulau ma taulai atu i le lelei ma faailoa atu lena mea i isi. O le tele o taimi, e to'atasi pe lua tamaiti o lo'o amio leaga, ae o lona uiga e 20 pe 30 tamaiti o lo'o amio lelei. Ma o le mafai ona faʻailoa ma faʻamanatu faʻalauaʻitele i latou o loʻo faia mea saʻo i le tele o taimi e fesoasoani e faʻasaʻo le tamaititi amio leaga e iloa ai latou te le o faia se galuega pe faia le mea e tatau ai. Ma o le tele o faiaoga e mafai ona taulai atu i lena mea, o le faigofie ma sili atu ona lelei le siosiomaga potuaoga latou te fatuina. O le mea e tasi e tatau ona mafaufau i ai faiaoga o taunuuga e tatau lava ona fetaui ma le gaioiga. E tatau i faiaoga ona i ai se malamalamaaga faatulagaina o taunuuga latou te tuuina mai, e pei o le faateleina o le apefai o faatinoga e tupu ona o le amio le pulea po o le amio lelei, ae e le faapea e tatau ona otometi lava ona mulimulitaia amioga leaga taitasi ma lena. E tatau ona avea ma taʻiala, ma e tatau ona faʻatagaina le faiaoga i ni fetuutuunaiga i tulaga o le taulimaina o amioga poʻo gaioiga e tutupu i totonu o le potuaoga. O se tasi o mea e masani ona tupu, o faiaoga amata e masani ona oo i latou i faafitauli ona latou te faateleina mea i totonu o le potuaoga e ala i le na o le mulimuli i luga o nei siata patino, nai lo le le mafaufau i le ogaoga o le gaioiga poʻo le le iloa le aʻa o lena amio le lelei. E tatau i faiaoga ona mafaufau po o le a le mea sili e mafai ona fesoasoani i tamaiti aʻoga e toe foʻi i le ala i le aʻoaʻoina.

Tusitusi: Andrew Kwok, PhD

Faamasino toefuatai

O lea la, o le mea e tasi e mafaufau i ai i le faʻatinoina o taunuuga e le naʻo le tuʻuina atu o lena taunuuga, ae o le a foi le isi laasaga ma pe faʻapefea ona e toe faʻafoʻisia mea ma faia mea saʻo mulimuli ane. E manino lava e le fiafia tamaiti aoga e maua ni taunuuga ma e mafai ona latou taofiofia le ita po o le ita po o le le fiafia i le faiaoga, lea e mafai ona faʻateleina atili ai mea. Ma o le tele o le mafai e le faiaoga ona galulue ma lena tamaititi aoga e iloa pe aisea na tupu ai lena amioga i le taimi muamua, e mafai faapefea ona tatou taofia le agai i luma, ona galue ai lea mai se maa mama e agai i luma e mafai ai ona manuia lena faiaoga.

Toefuataiga amiotonu o le avanoa lea mo faiaoga e galulue ai ma tamaiti aoga, aemaise lava le mea na mafua ai le afaina i totonu o le potuaoga e ala i se amio le pulea po o se mea faapena ma fesoasoani e toe faʻaleleia lena tagata ma le faiaoga ma le siosiomaga potuaoga e ala i le tatalaina o le talanoaga pe aisea na tupu ai lena amio le lelei poʻo se gaioiga, ma o ai na faʻaleagaina ma faʻafefea ona suia mea i le agai i luma? E ui lava la atonu e na o lena faiaoga ma le tamaititi aoga, e mafai foi ona e afaina ai isi tagata. Ma o lea e aumaia ai i totonu o se avanoa saogalemu e talanoaina ai le gaioiga na tupu ma taunuuga na i ai i luga o le tele o vaega ma mafai ai ona faʻaaoga lena faʻamatalaga e toe faʻafoʻi ai mea na tupu i totonu o le potuaoga e fesoasoani e toe faʻaleleia mea ma mafai ai ona toe tuʻufaʻatasia i totonu o se siosiomaga saogalemu aʻoaʻoga.

O lena foi e faʻatamaʻia ai mea e sili atu ona e faigofie mo le faiaoga ona faia na gaioiga e avea o se solitulafono patino ia i latou ae faʻafeagai ma se tamaititi ua na o se tamaititi. Ma pe a e faʻaogaina patino mea, e masani ona e tali atu i se auala puipui ma mafua ai le faʻateleina o lena fegalegaleaiga agai i luma. O le tele la o le mafai e le faiaoga ona galue i laasaga nei o le taumafai e toefuatai ma toe fausia lena faatuatuaina ma fausia le avanoa mo lena tamaitiiti aoga e toe auai ai i le siosiomaga saogalemu faaleaoaoga, o le faigofie foi lena ona tuuina atu e le aunoa lena taunuuga ma galulue faatasi ma na tamaiti aoga o loo agai i luma.

Taofi i le Mafaufau

E mafai e faiaoga ona fa'aoga auala e pulea ai luga, e pei o le toe fa'atonuina po'o le le amana'ia ma le loto i ai o le tamaititi aoga, e puipuia ai, fa'alavelave, pe taofi ni amioga le lelei laiti ma aloese ai mai le mana'omia o ni taunuuga le lelei.

Mo nisi fa'amatalaga i luga ole pulega ta'iala, kiliki iinei.

fuafuaga Faamatalaina
Faʻatonutonuina Fai i le tamaitiiti aoga e fai se galuega, e pei o le faitau po o le taliina o se fesili, e toe taulai atu ai le mafaufau o le tamaitiiti aoga.
Fuafua le amanaia Fa'ate'aina ma le loto i ai po'o le le amana'ia fo'i o amioga a le tamaititi a'o mautinoa lava le faia'oga o le amio (fa'ata'ita'iga, tataina o se penitala) o le a alu ma e le fa'alavelave pe sosolo atu i isi.
Saini Fa'aaogā fa'ailoga eseese e lē tautala (fa'ata'ita'iga, fa'atū mata, fa'amama le fa'ai) e fa'ailoa ai le le fa'atagaina o le amio a le tamaititi aoga.
Pulea latalata

Fa'aitiitia le mamao i le va o le tamaititi aoga ma le faiaoga e fesoasoani i le tamaititi e pulea lagona. Mo nisi faʻamatalaga i lenei faʻataʻitaʻiga, toe iloilo le IRIS Fundamental Skill Sheet:

  • Pulea latalata
    Fa'ateleina le tului Fa'aalia le fiafia moni i galuega a le tamaititi po'o mea e fiafia i ai (fa'ata'ita'iga, ta'aloga, aganu'u pop, ata tifaga) e fesoasoani i le fausiaina o se mafutaga ma le va'aiga, lea e ono fa'ateleina ai le fa'aosofia o le tamaititi e fa'aauau pea ona galue i le galuega. E aoga lenei mea pe a mou atu le fiafia o le tamaititi i se galuega poʻo le taimi foi ua le mautonu.
    Fa'aaogāga malie Fa'aaogāina o se fa'amatalaga malie po'o se talasua e fa'amama ai se tulaga le mautonu po'o le popole. Ae ui i lea, e le tatau lava i le faiaoga ona faia se tamaititi aoga i le mamafa o le tausuaga poʻo se faʻamatalaga malie.
    Fesoasoani fa'alavelave Fesoasoani i se tamaititi le fiafia, lofituina, poʻo le le faʻamalosia (faʻataʻitaʻiga, e ala i le galulue faatasi o faʻafitauli muamua e lua pe tolu vaega) e fesoasoani ia te ia e amata ma faʻaalu tupe i le galuega o loʻo i ai.
    Aveese le mea Fa'atonu se tamaititi aoga e tu'u ese le mea fa'alavelave (fa'ata'ita'iga, telefoni fe'avea'i) ina ia mafai ai ona sili atu lona fa'atonuga i ana tofiga, tausia tulafono a le potuaoga, ma fa'aauau ona a'oa'o.
    Fa'afiti fa'ama'i Ave'esea mo sina taimi se tamaititi mai le nofoaga (fa'ata'ita'iga, tu'u le tamaititi e inu se vai po'o le tu'uina atu o se fe'au i se isi faia'oga) e fa'ataga ai lona taimi e toe to'a ai ma pulea lana amio. O lenei ta'iala e le'i fuafuaina e fa'asalaina ai le tamaititi aoga.

    Fa'alogo a'o fa'amatala e Melissa Patterson le auala na te tu'uina atu ai fa'ai'uga leaga i totonu o lona potuaoga. Le isi, KaMalcris Cottrell talanoaina nisi o iloiloga mo le tuʻuina atu o aʻafiaga leaga. Mulimuli ane, ua faamatala e Lori Jackman le mea e mafai ona tupu pe a le fiafia se faiaoga ma tuu atu ona lagona e taʻitaʻia le auala na te aumaia ai se taunuuga le lelei.

    Melissa Patterson

    Melissa Patterson
    faiāʻoga

    (taimi: 2:57)

    /wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07_patterson.mp3

    Transcript

    KaMalcris Cottrell

    KaMalcris Cottrell
    Lagolago i Amioga a le A'oga

    (taimi: 2:52)

    /wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07b_cottrell.mp3

    Transcript

    Lori Jackman

    Lori Jackman, EdD
    Anne Arundel Itumalo
    Aoga a le Malo, litaea
    Tuuina atu Atina'e Tomai Faapitoa

    (taimi: 0:49)

    /wp-content/uploads/module_media/beh2_sec_media/audio/beh2_p07_jackman.mp3

    Transcript

    Tusitusi: Melissa Patterson

    Ou te taumafai e taofia taunuuga le lelei i le tamaitiiti aoga taitoatasi. Ou te manatu ua tatou aoaoina uma o le maasiasi e le o le auala talafeagai lea e faamuta ai amioga le lelei ma uunaia ai amioga lelei. Ae nai lo lena, o le a ou tautala atu loa i ai. “E le o se amioga talafeagai lena, o le a ta talanoa i ai i se minute” ona faauma lea o soo se lesona po o se vaega o aoaoga o loo tatou faia i lena taimi ona fai lea o se talanoaga ese ma lena tamaitiiti aoga i fafo atu o le potuaoga. O talanoaga filemu, laugatasi, ma le leo. “O le a sou manatu aisea ua tatou faia ai lenei talanoaga? Pe e te malamalama i le mafuaaga e le talafeagai ai lena amioga? O le a se mea e mafai ona tatou faia faatasi ina ia mautinoa e le toe faia lena amio?” E le o taimi uma e aoga ai, ae i le faʻalatalata atu i ai i lena auala latou te malamalama ai o loʻo ou i ai iina e fesoasoani ia i latou e ausia lena tulaga o faʻamoemoega. Ou te le o i ai e aoai i latou, ou te le o i ai e faasala i latou, ae ia latou iloa pe aisea e taua ai le faamoemoe, pe na faapefea ona latou le ausia lena faamoemoe, ma mea e mafai ona latou faia i luma e ausia ai. O nisi taimi e muta ai le amio, ma e manaia tele. Ua latou iloaina lo latou tulaga, ma ua latou foia. O nisi taimi ou te valaau atu ai i le fale ma i latou i totonu o le potu ina ia mafai ona latou talanoa vave i le matua ma maua se avanoa e toe tuu atu ai o latou itu, ma toe tuuina atu ia i latou i taimi uma se ituaiga o malosiaga. Ou te taumafai malosi e aua nei vili i le fale i le faaiuga o le aso, ae ia vili i le fale i le taimi lava ou te maua ai le avanoa e fai ai, ina ia fou i le mafaufau o le tamaitiiti, fou i lou mafaufau, ma ia latou iloa e i ai se taunuuga vave o lena amioga.

    O le i ai o lena tali vave e fesoasoani i le tamaititi aoga e faatonutonu ai le amio agai i luma. “Oi, ou te manatua ina ua ou faia lena mea i le taimi mulimuli na tupu ai lenei mea, o lea ou te le toe faia ai." Ae faʻapea foʻi ma lena leo malulu, toʻa, ma aoina pe a tuʻuina atu se taunuuga, tuʻuina atu ia te oe le taimi e faʻatonutonu ai lau tali. O le tele o taimi, tatou te feita i le taimi e tuʻuina atu ai se taunuuga, ma e mafai ona tupu mai le leaga. Ae matou te mananaʻo ia mautinoa pe a matou tofia se taunuuga, pe a matou talanoa e uiga i na faʻamoemoega e manaʻomia ona ausia, o loʻo matou faia i se tulaga toʻamalie e mafai ai ina ia malamalama le tamaititi aoga, "E le o oe o se tagata leaga, e te leʻi ausia le faʻamoemoega na ou talosagaina." E tāua tele le manatunatu i le auala tatou te mananaʻo e faasaʻoina i se tulaga. Ou te le manao lava e valaau a'u e lo'u puleaoga i luma o isi faiaoga e 120 e fai mai e le'i sa'o la'u auai pe le'i o'u i le taimi i le aoga. E sili atu ia te a'u lo'u puleaoga e toso ese a'u ma fai se isi talanoaga e uiga i faamoemoega e tatau ona ou ausia ma pe faapefea ona ou le ausia. E matua taua tele le faia o na talanoaga, e le o se mea faalilolilo, ae mautinoa i se tulaga faʻaititia ina ia latou malamalama e le o le faʻalumaina oe i luma o au uo. E fa'atatau i le fa'amautinoaina o lo tatou si'osi'omaga e saogalemu ma fa'alelei i le mea e mafai ai.

    Tusitusi: KaMalcris Cottrell

    Ou te manatu e taua le faailoa atu i le vasega o faamoemoega o loo i ai i le amataga o le tausaga, ogatotonu o le tausaga, ma le faaiuga o le tausaga. O lena tulitatao, o le tumau o le faatumauina o a tatou tulafono. Afai la e te le'i fa'atagaina le vala'au i le amataga o le tausaga, 'aua ne'i amata ona vala'au i latou i le ogatotonu o le tausaga, aua o le fa'ai'uga o le tausaga o le a e tau ai e toe fa'afo'i mai e le vala'au, po'o le taimi lena, o nisi taimi e te mana'o ai e sisi i luga ou lima. Ae ou te manatu e taua le tausia o tulafono, le tutusa i le tausaga atoa. Faatasi ai ma a tatou malologa malolo eseese e oʻo mai, ou te manatu e taua le toe iloiloina o tulafono, pe a tatou toe foʻi mai, paʻi i lalo, ia mautinoa o loʻo i ai tagata uma i lena lava itulau. Ma ou te fai atu ia i latou, ua sauni Ms. Cottrell. Ua e sauni? O le mea lenei o le a ou faia. O le mea lea ou te fa'amoemoe e te faia. Ma e mafai ona tatou toe foi i le tafe pe a uma aso malolo. E foliga mai e manuia tamaiti aoga mai faamanatu, o lea ou te le afaina ai le tuuina atu o faamanatu. Ma o le le tautala e sili, pe tautala pe a tatau ai. O nai upu i totonu o se taimi puupuu, e tatau ona tupu se isi mea. O le isi la'asaga la lea, e tatau ona tatou iloa le mea o le a tupu i le taimi nei. Ou te le mana'o e lafo lena laa fa'atino i luga o le lele. Ou te manao ia mautinoa ua mafaufau lelei. Ua lelei, afai e valaau mai pea Johnny, ma ua ou tuuina atu ia te ia ni faamanatu se fa i le afa itula mulimuli, e tatau ona tupu se isi mea. O le a le isi la’u gaioiga e fai mo le valaau atu, pe o Johnny poo Susi poo Kevin, Jerome, Nancy, e le afaina. O la'u isi la'asaga lea mo la'u vala'au. O le a le mea o le a tupu? Aua e le aoga ia faamanatu.

    Ou te manatu e taua tele le aloese mai le tauiviga malosi i totonu o lou potuaoga, ia fai se faiga faʻatulagaina. Masalo o le tulimanu e to'afilemu o le mea sili lea, ma e manaia le i ai o se pepa faʻataoto iina, e faʻatatau i le tulaga o loʻo e galue ai. O nisi tamaiti e masani lava ona talepe i lalo poo le a le solitulafono ma atonu o se tasi o latou manatu e sui ai. Ma i totonu o lena taimi—ou te le tuuina atu i le aso atoa—ae i se mea i lena taimi ou te pa'i atu ai ia i latou e fai atu, ua lelei, faafetai. Ioe. O lo'o e fa'ailoa mai sa e vala'au mai, ma, oka, ou te fiafia i lou manatu. E tatau ona e taumafai e sii i luga lou lima. Tatou galulue i lena mea. Ua lelei, ma o le taimi muamua lava e sii ai e le tamaititi lona lima, ou te valaau atu ia te ia e fai mai o le mea lea na e fai mai o le ae faia. O lo'o e taumafai i ai. O le a ou faailoa atu lau taumafaiga. O le a sau tala e fai? Faafetai mo le sii i luga o lou lima. E sau i taimi uma ma le faafetai mo le siiina o lou lima, aua o loʻo e faʻaalia a latou gaioiga e suia ai a latou amio i se auala lelei. Ma ou te faaaogaina i taimi uma faatonuga pupuu. O le tele o upu e mumumumu ai mea. E mafai ona lofituina ai se tamaitiiti, o faatonuga pupuu ma tuu ai iina.

    Tusitusi: Lori Jackman, EdD

    E i ai taimi e mafai ai e a tatou tamaiti aoga ona maua le mea sili ia i tatou, ma atonu tatou te le mulimulitaia le faiga e pei ona tatau ai. Ua ou nofosala i le faasalaina o se tamaititi i le malologa o le aoauli mo le isi vaega o le vasega 7, lea ina ua mavae ni nai aso o le maalili na iloa ai e matua leai se aoga ia te au ma e leai se aoga ia te ia. Ou te manatu e iai taimi e maua ai o tatou lagona i le fegalegaleaiga ma a tatou tamaiti aʻoga, ma e mafai ona tatou fai atu pe faʻatutuina se ituaiga o taunuuga e le o fesoʻotaʻi moni i le pulega ma e le aoga tele e fesoasoani e suia le amio a le tamaititi aoga. O le mea sili na ou maua e fai ina ua ou faasala lena tamaitiiti i le malologa mo le vasega 7 atoa o le talanoa atu lea ia te ia ma faapea atu, “Sa ou matua le fiafia lava, ma ou te lei mafaufau lava e faia lena mea, ma o le mea lea o le a tatou faia mai iinei.”

    Faʻaliga Sailia

    • O taunuuga le lelei e tatau ona aofia ai le tele o tali, mai le agamalu (faʻataʻitaʻiga, faʻafeiloaʻi mata) i le feololo (faʻataʻitaʻiga, suia le nofoa o le tamaititi aoga) ma mulimuli ane sili atu le ogaoga (faʻataʻitaʻiga, aveese le tamaititi mai le vasega)
      (Evertson & Poole, 2008)
    • E tatau i faiaoga ona aʻoaʻo ma faʻatino se faʻasologa o taunuuga.
      (Simonsen, Fairbanks, Briesch, Myers, & Sugai, 2008; Alter & Haydon, 2017)
    • E taua le fa'amautinoa e le sili atu le aofa'i o fa'asa'oga a tamaiti nai lo le aofa'i o fa'ailoga lelei a tamaiti a'oga.
      (Simonsen, Fairbanks, Briesch, Myers, & Sugai, 2008; Scott, 2017)
    • O taunuuga le lelei, aemaise lava i'uga tuufua (fa'ata'ita'iga, fa'ailoga ofisa, fa'amalologa), e mafai ona iai ni a'afiaga leaga i taunu'uga a tamaiti a'oga e aofia ai le maualalo o taunu'uga tau a'oa'oga fa'apea le maualuga o fua faatatau o le fa'atumauina o vasega ma le pa'u'ese.
      (Anderson, Ritter, & Zamarro, 2019)

    gaoioiga

    peni_ma_papaUa o'o nei i lou taimi e fai ai se lisi o a'afiaga leaga e ono tutupu mo au tamaiti a'oga. E mafai ona e atia'e se fa'asologa o taunuuga le lelei mo lou potuaoga (faiaoga o lo'o i ai nei) po'o le vasega o lo'o e fa'amoemoe e a'oa'o atu i se aso (faiaoga i le lumana'i).

    Kiliki i'i e atia'e ai au lava taunuuga leaga.

    Print Friendly, PDF & Email
    tua sosoo ai
    12345678910
    Auai i la matou E-Newsletter Saini loa
    • Itulau Amata
    • E uiga ile IRIS
    • Sitemap
    • Avanoa i luga ole laiga
    • lomi fefiloi
    • Tuutuuga o Faaaoga
    • Galuega ile IRIS
    • Faafesootai matou
    Auai i la matou E-Newsletter Saini loa

    Ole IRIS Center Peabody College Vanderbilt University Nashville, TN 37203 [imeli puipuia]. O le IRIS Center e fa'atupeina e ala i se maliliega fa'atasi ma le US Department of Education, Office of Special Education Programs (OSEP) Grant #H325E220001. O mea o lo'o i totonu o lenei 'upega tafa'ilagi e le o fa'atusalia le faiga fa'avae a le US Department of Education, ma e le tatau ona e fa'amaoniaina e le Malo Tele. Project Officer, Anna Macedonia.

    Puletaofia 2026 Vanderbilt Iunivesite. Ua taofia aia tatau uma.

    * Mo fa'amatalaga faiga fa'alilolilo asiasi i la matou Fesoasoani & Lagolago itulau.

    Laisene Creative Commons O lenei galuega ua laiseneina i lalo o Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

    • Vanderbilt Peabody Kolisi
    Tatou te faaaogaina kuki ina ia mautinoa ai tatou te tuuina atu ia te oe le poto masani e sili ona lelei i la tatou uepisaite. Afai e te faaauau pea ona faaaogaina lenei nofoaga o le a tatou manatu o oe o le fiafia i ai.