Yintoni ekufuneka bayazi abafundisi malunga nee-EBPs kubantwana abanoluphazamiseko?
Iphepha 3: Izicwangciso eziliqili
Iindlela ezininzi ezifunyenwe zisebenza ekufundiseni abantwana abane-ASD ukuziphatha kunye nezakhono ezifanelekileyo okanye ekunciphiseni ukuziphatha okungafanelekanga zisekelwe kuhlalutyo lokuziphatha olusetyenzisiweyo (ABA). I-ABA yikhosi yezemfundo enomdla wokusebenzisa imigaqo yokuziphatha ekuphuculeni iingxaki ezibalulekileyo kuluntu. Xa usebenza nabafundi abane-ASD, oku kuquka ukusebenzisa ngokucwangcisiweyo ukungenelela ukufundisa ukuziphatha okufanelekileyo okanye ukunciphisa ukuziphatha okunzima, kunye nokuqokelela idatha ukuvavanya isiphumo sokungenelela. Ithiyori engasemva kwale ndlela kukuba, ukuba umfundi uqiniswa emva kokwenza ukuziphatha, umfundi uya kuqhubeka nokubonisa loo ndlela yokuziphatha, kodwa ukuba ukuziphatha akubangeli ukuqina, umfundi uya kuncipha okanye ayeke ukuzibandakanya.
Imiboniso yoPhando
Kule minyaka ingama-40 idlulileyo, uphando lubonise ukuba ungenelelo olusekwe kwi-ABA luyasebenza ekwandiseni isimilo esinqwenelekayo kunye nezakhono kunye nokuncipha kokuziphatha okungafunekiyo kwabantwana abanoluphazamiseko.
(Igqabi, Igqabi, uMcEachin, Taubman, Ala'i-Rosales, Ross, Smith, & Weiss, 2015; Hagopian, Hardesty, & Gregory, nd)
U-Ilene Schwartz uxoxa ngokuba kutheni i-ABA yolona nyango lusebenzayo kubantwana abane-autism kwaye inika imizekelo yendlela enokusetyenziswa ngayo ukunyusa ukuziphatha okulungileyo (ixesha: 2:22).
Ilene Schwartz, PhD
UNjingalwazi Emeritus, iMfundo eYodwa
UMlawuli, iZiko leHaring loPhando
kunye noQeqesho kwiMfundo eBandakanyayo
Yunivesithi yaseWashington

Okubhaliweyo: Ilene Schwartz, PhD
Uhlalutyo olusetyenziswayo lokuziphatha, oludla ngokubizwa ngokuba yi-ABA, yeyona ndlela isekelwe kubungqina bokusebenza nabantwana abane-autism, kwaye siyakwazi oku ukususela ekupheleni kweminyaka yoo-1960 xa abantu baqala ukusebenza nabantwana abanoluphazamiseko. I-ABA kukusetyenziswa kwemigaqo yokuziphatha ukujongana nokuziphatha okubalulekileyo ekuhlaleni. Imigaqo yokuziphatha esithetha ngayo ikakhulu kukuqinisa nokohlwaya. Thina kuqala, nangona kunjalo, sisebenzisa ukomeleza. Ukomeleza kukusetyenziswa okungalindelekanga kwesivuseleli emva kokuziphatha okujoliswe kuko okwandisa amathuba okuba kwenzeke kwakhona.
Makhe ndikunike umzekelo. Xa unomntwana omncinci kwaye ephakamisa iingalo zakhe kubazali bakhe, ngokusisiseko bacela ukuba baphakanyiswe. Xa abazali bezichola ngoko oko kwandisa amathuba okuba, kwixesha elizayo xa befuna ukulandwa, baya kuphakamisa iingalo zabo xa bebona abazali babo. Lo ngumzekelo ngomntwana okhulayo.
Makhe ndikunike umzekelo ngomntwana onoluphazamiseko. Umntwana onoluphazamiseko ubona eyona nto yokudlala ayithandayo, ilori eblowu ekwishelufu, kwaye akakwazi ukufikelela kuloo nto yokudlala. Ekuqaleni, basenokukhathazeka baze baqalise ukungqisha ngeenyawo okanye bakhale kuba bengakwazi ukufikelela kwilori. Yintoni anokuyenza utitshala xa ebona oko kukubonisa umntwana ikhadi elinomfanekiso welori aze ancede umntwana anike elo khadi kumntu omdala. Kwaye utitshala wathi, "Owu, uyafuna imoto?" anike umntwana imoto.
Ngexesha elizayo xa umntwana ebona imoto, kwakhona kwindawo ekungafikelelekiyo kuyo, kunye nekhadi elinomfanekiso kuyo, kunokwenzeka ukuba banike utitshala elo khadi. Kwaye ngolo hlobo lokufundisa kunye nokusetyenziswa ukomeleza okulungileyo, sifundisa abantwana uluhlu olukhulu lwezakhono kunye nokuziphatha. Kwaye sesinye sezizathu ezenza uhlalutyo lokuziphatha lolona nyango lusebenzayo kubantwana abanoluphazamiseko.
Uninzi lwee-EBP ezingama-27 ezichongiweyo kubafundi abane-ASD zisekelwe kwi-ABA. Ezi ndlela zokungenelela zijolise ngqo —oko kukuthi, zijolise kwizakhono ezahlukeneyo okanye ukuziphatha kwaye zisetyenziswa ixesha elifutshane de kufikelelwe usukelo. Ezintlanu kwezi ndlela zokungenelela—ukuqinisa, ukukhuthaza, ukulibaziseka kwexesha, ukumodela, kunye nohlalutyo lomsebenzi—zibonisa izakhiwo ze-ABA kwaye, ke ngoko, ngamanye amaxesha zibizwa ngokuba ziindlela ezisisiseko . Ngasinye kwezi ndlela zobuchule sichazwe kwiitheyibhile ezingezantsi, kwaye ngasinye sihamba nomzekelo wendlela eziza kusetyenziswa ngayo. Kubalulekile ukuqaphela ukuba ezi ndlela zisisiseko zinokusetyenziselwa ukujolisa kwizakhono ezahlukeneyo okanye ukuziphatha okanye zinokufakwa njengenxalenye yongenelelo olukhulu (oko kukuthi, ezo ziqulathe izinto ezininzi). Amaphepha alandelayo ahlola iindlela zobuchule ezininzi ezifaka ezi ndlela.
| Ukuqiniswa |
|
inkcazelo Ukuqinisa okuhle kubandakanya ukubonelela ngesiphumo esifunekayo (umz., into ebonakalayo, ukufikelela kumsebenzi othile, okanye umvuzo/indumiso yentlalo) emva kokuba umfundi ebandakanyeke kwindlela aziphatha ngayo, nto leyo ekhokelela ekubeni kubekho ukwanda kwendlela yokuziphatha kwixesha elizayo. Ukuqinisa okungalunganga kubandakanya ukususa into okanye imeko engafunekiyo (umz. ingxolo ephazamisayo okanye umsebenzi ongathandwa) xa umfundi ethe waziphatha ngendlela ayifunayo, nto leyo ekhokelela ekubeni kwenzeke ngakumbi ukuziphatha okunjalo kwixesha elizayo. Kubalulekile ukuqonda ukuba izinto zokuqinisa ziyahluka ukusuka kumntwana ukuya emntwaneni (oko kukuthi, into eqinisa umntwana omnye isenokungabi yeyomnye) kwaye itshintshe ngokuhamba kwexesha (oko kukuthi, umxhasi unokungaphumeleli). Ngoko ke, kubalulekile ukuvavanya ukhetho lomntwana-umzekelo, ngokuthetha nomntwana okanye nge-reinforcer survey-xa ukhetha izinto zokuqinisa. |
| Injongo: Ukufundisa izakhono ezitsha okanye ukwandisa iindlela zokuziphatha ezifanelekileyo okanye ezinqwenelekayo |
|
Umzekelo:
Umzekelo wevidiyo: U-Emma unobunzima bokugqiba umsebenzi wakhe wesifundo sezibalo. Ukuze andise ukugqiba kwakhe umsebenzi wesifundo, utitshala ka-Emma ugqiba ekubeni asebenzise uqinisekiso olubi. Kwividiyo engezantsi, utitshala ususa okwethutyana umsebenzi ophazamisayo (oko kukuthi, ukugqiba iingxaki zezibalo) ngokuvumela u-Emma ukuba athathe ikhefu elifutshane. Emva kwekhefu, uza kugqiba ezinye iingxaki ezintlanu zezibalo, etshintshana phakathi komsebenzi wesifundo kunye nekhefu de agqibe umsebenzi. Ekuhambeni kwexesha, utitshala uya kumfuna kancinci kancinci ukuba agqibe ezinye iingxaki ngaphambi kokuba afumane ikhefu. Injongo kukuba u-Emma agqibe umsebenzi wesifundo ngaphandle kwekhefu (ixesha: 0:38).
Utitshala: Kulungile Emma, kufuneka uqale ukulungisa iingxaki zakho zezibalo. |
| Uyakhawuleza | |
|
|
| Injongo: Ukunciphisa iimpendulo ezingalunganga xa umfundi efunda izakhono ezitsha, ngaloo ndlela ekhuthaza impumelelo kunye nokunciphisa ukukhungatheka | |
|
Tips
|
|
|
Umzekelo:
Umzekelo wevidiyo: Bukela njengoko utitshala ekhuthaza u-Emory, oneminyaka emithandathu ubudala, ukuba apele igama elithi “inja” esebenzisa iphazili yamagama. Kwakhona, qaphela ukuba utitshala unika izixhasi zomlomo kulo lonke umsebenzi kunye nesixhasi esibonakalayo ekupheleni komsebenzi (ixesha: 0:32).
Utitshala: Kulungile, Emory, ngowantoni lo mfanekiso? |
| Ukulibaziseka kwexesha |
|
Inkcazo: Indlela yokubonelela ngokucwangcisiweyo kunye nokunciphisa izikhokelo. Xa efundisa indlela entsha yokuziphatha okanye isakhono, utitshala uyamkhuthaza umntwana aze ngoko nangoko anike impendulo echanekileyo (umz., “Yintoni le? Yindlela ende.”). Emva koko utitshala uyandisa ixesha phakathi kwempendulo kunye nempendulo yomfundi esebenzisa enye yeendlela ezingezantsi. Ukulibaziseka kwexesha rhoqo —Emva kokuba umfundi eceliwe ukuba enze umsebenzi aze angawuthobeli, umfundi ucelwa ngexesha elithile (ngesiqhelo imizuzwana emi-3 ukuya kwemi-5). Ukulibaziseka kwexesha okuqhubekayo —Ekuqaleni, umfundi ucelwa xa i-cue iboniswa (ukulibaziseka kwe-0-second); emva koko ixesha eliphakathi kwe-cue kunye ne-prompt liyandiswa (umz., ukuqala ngokulibaziseka kwe-1-second uze unyuke uye kwi-2-second delay, njalo njalo). Umntwana uhlala eqiniswa ngokunika impendulo echanekileyo. |
| Injongo: Ukuthintela ukuxhomekeka kwiingcebiso |
|
Umzekelo:
Umzekelo wevidiyo: Bukela utitshala esebenzisa ukulibaziseka kwexesha okuqhubekayo ukunceda u-Emory afunde amagama abonakalayo. Kwakhona, qaphela ukuba utitshala unika izixhasi zomlomo kulo lonke umsebenzi kunye nezixhasi ezibonakalayo ekupheleni komsebenzi (ixesha: 2:50).
Ukulibaziseka kwexesha okuqhubekayo yindlela yokubonelela ngokucwangcisiweyo emva koko kuphele amandla ukuze kufundiswe isakhono esitsha. Ekuqaleni, umfundi ucelwa xa i-cue iboniswa, Oku kwaziwa ngokuba kukulibaziseka kwe-0-second. Kamva, ixesha eliphakathi kwe-cue kunye ne-prompt liyandiswa, umzekelo ngokuqala ngokulibaziseka kwe-1-second uze unyuke uye kwi-2-second delay njalo njalo. Ukulibaziseka kwexesha le-Zero-yesibini: Ngexesha lokulibaziseka kwe-0-yesibini, utitshala unika impendulo echanekileyo xa i-prompt inikezelwa, aze umfundi enze isakhono. Utitshala: Kulungile, u-Emory, ngaba ulungele amazwi ethu okubona? Kulungile, "thina." Ukulibaziseka kwexesha lesibini: Ngexesha lokulibaziseka kwe-1-yesibini, utitshala unikezela ngokukhawuleza kwaye ulinde umzuzwana omnye, ukuvumela umfundi ukuba enze isakhono. Ukuba umfundi akaphenduli, utitshala ubonisa isakhono. Utitshala: Kulungile, u-Emory, siza kwenza amazwi ethu okubona kwakhona namhlanje, kulungile? Ukulibaziseka okwesibini okwesibini: Xa umfundi eqala ukuphendula ngokuchanekileyo ngaphakathi kokulibaziseka kwe-1-yesibini, utitshala ukwandisa ukulibaziseka kwimizuzwana emibini phakathi kokubonelela ngokukhawuleza kunye nokwenza isakhono. Utitshala: Kulungile, u-Emory, ngaba ukulungele ukwenza amazwi akho okubona namhlanje? Utitshala unokuqhubeka nokwandisa ixesha phakathi kokunika i-prompt kunye nempendulo yomfundi kude kube kungabikho myalelo ufunekayo. |
| zomzekelo |
|
Inkcazo: Ukubonisa indlela yokwenza isakhono okanye ukuziphatha ngokuchanekileyo ngaphambi kokuba ucele umfundi ukuba enze ukuziphatha; umboniso obonakalayo ungasetyenziselwa ukukhuthaza umfundi emva kokuba ecelwe ukuba enze isakhono okanye ukuziphatha. |
| Injongo: Ukwandisa isakhono somfundi sokwenza ngokuchanekileyo isenzo |
|
Tips
|
|
Umzekelo:
Umzekelo wevidiyo: Kumzekelo ongentla, ukumodela kusetyenzisiwe ukufundisa izakhono zentlalo. Nangona kunjalo, ootitshala kunye noontanga banokusebenzisa ukumodela ukubonisa izakhono ezahlukeneyo okanye iindlela zokuziphatha. Kwividiyo engezantsi, utitshala ubonisa indlela yokwakha inqaba ngepateni (ixesha: 0:55).
Utitshala: Kulungile, uEmory, ngaba ukulungele ukwakha inqaba? |
| Uhlalutyo Lomsebenzi |
|
Inkcazo: Indlela yokwahlula izakhono okanye iindlela zokuziphatha ezinamanyathelo amaninzi zibe ziinxalenye ezincinci ezinokufundiswa nganye nganye Ukuxhoma phambili — Inyathelo lokuqala lesakhono liyafundiswa, kwaye emva kokuba liqondwe kakuhle inyathelo lesibini liyafundiswa; le nkqubo iyaqhubeka de umfundi akwazi ukwenza ngempumelelo lonke ulandelelwano lwesakhono. Ukubuyela umva ngentambo —Inyathelo lokugqibela lesakhono liyafundiswa, kwaye emva kokuba sele liqondwe kakuhle, inyathelo langaphambili liyafundiswa; le nkqubo iyaqhubeka de umfundi akwazi ukwenza ngempumelelo lonke ulandelelwano lwesakhono. |
| Injongo: Ku nceda abafundi bafunde ukwenza ngempumelelo amanyathelo amaninzi okanye izakhono ezintsonkothileyo kunye nokuziphatha |
|
Imizekelo yevidiyo Bukela utitshala esebenzisa i-forward chaining ukufundisa u-Emory indlela yokubopha izihlangu zakhe (ixesha: 3:27).
Utitshala: Kulungile Emory, ngaba ukulungele ukufunda indlela yokubopha izicathulo zakho namhlanje? Bukela utitshala esebenzisa i-backward chaining ukufundisa u-Emory indlela yokubopha izihlangu zakhe (ixesha: 3:38).
Utitshala: Kulungile, u-Emory, ngaba ukulungele ukufunda indlela yokubopha izicathulo zakho namhlanje? Kwakhona, qaphela kwividiyo nganye ukuba utitshala ugxininisa uEmory ngomlomo kuwo wonke umsebenzi aze anike isincamathelisi ekupheleni kweseshoni.
Qaphela: Lo ngumzekelo omnye kuphela wohlalutyo lomsebenzi wokubopha izihlangu. |
Ukuqiniswa, ukukhuthaza, ukulibaziseka kwexesha, ukulinganisa, kunye nohlalutyo lomsebenzi lufunyenwe lusebenzayo ekuphuculeni iziphumo zabantwana kunye nabafundi beminyaka eyahlukeneyo kunye nakwimimandla eyahlukeneyo (umz., intlalo, ukuziphatha, imfundo).
U-Kara Hume uxoxa ngokubaluleka kwezi zicwangciso zihlanu ezisisiseko. Emva koko, ugxininisa ngokufutshane indlela i-EBP efanayo enokuthi iphunyezwe ngayo kumaqela eminyaka yobudala kodwa kwiimeko ezahlukeneyo.

Kara Hume, PhD
Inzululwazi yoPhando
Iziko loPhuhliso lwaBantwana likaFrank Porter Graham
IYunivesithi yaseNorth Carolina-Chapel Hill
Okubhaliweyo: Kara Hume, PhD
Izicwangciso ezizisiseko zintlanu ziyintliziyo yokufundisa okulungileyo kubafundi abanoluphazamiseko okanye abafundi abangenalo uphazamiseko, nkqu nabafundi abakhonza kwiindawo zemfundo jikelele. Kwaye ukuba uyakwazi ukuziqonda ezi zicwangciso zintlanu ezisisiseko, oko kuya komeleza ukuphunyezwa kwazo naziphi na ezinye izenzo ezisekelwe kubungqina ozikhethayo ngenxa yokuba zonke zihlobene. Ukukhuthaza kunye nokomeleza yimigaqo yokufundisa esisiseko onokuyisebenzisa ukufundisa nasiphi na isakhono kulo naliphi na ibanga lobudala nabantu abaninzi. Umzekelo, ukuba uqhuba ucazululo lomsebenzi, ongomnye weendlela ezintlanu ezisekelwe kubungqina obusisiseko, ootitshala ke kufuneka basebenzise i-prompting kunye nokuqinisa ukufundisa ezo zakhono ezicacileyo zomsebenzi omkhulu, okanye ukuba ukhetha iNkqubo yoNxibelelwano lwePicture Exchange, i-prompting yeyona nto ibalulekileyo kuloo nto.
Izicwangciso eziliqili ezisisiseko yindawo entle kakhulu yokuqalisa, kwaye into esihlala siyifumanisa kukuba nootitshala abanamava kakhulu banokuzuza ngokuchitha ixesha elininzi befunda ngendlela yokuphumeza ezi nkqubo. Ngokuqhelekileyo, sibona ootitshala abasebenzisa ukuqinisa, kodwa ukuziphatha abafuna ukunyuka akunyuki, oku kuthetha ukuba ukuqinisa akusebenzi ngokwenene. Ke ukuchitha ixesha lokufunda ngenene izicwangciso ezisisiseko kuya kuba yingenelo kuphela kuzo zonke ezinye iindlela abazenzayo kumagumbi abo okufundela.
Okubhaliweyo: Kara Hume, PhD
Eyona ngqwalasela ibalulekileyo malunga nendlela ii-EBPs eziphunyezwa ngayo ngokwahlukileyo kumaqela obudala ngokwenene ngumxholo. Ufuna ukucinga malunga nokuba yeyiphi eyona ndawo ifanelekileyo apho le EBP iya kuphunyezwa khona. Ke, kubantwana abancinci, ikhaya kunye negumbi lokufundela labasaqalayo lelona lungiselelo lifanelekileyo lokuphunyezwa, apho kubafundi abadala kufuneka sithathele ingqalelo ukuphumeza ii-EBPs kwimeko yemisebenzi, kwindawo yoluntu. Indlela eziphunyezwa ngayo ii-EBPs ayitshintshi ngokuyimfuneko, kodwa into ekufuneka ihlengahlengiswe kulapho ii-EBPs ziphunyezwa khona kwaye yintoni injongo yokuphunyezwa kwezo EBPs. Ke kulo lonke iqela lobudala, sinokucinga malunga nokuphumeza ii-EBPs ukuxhasa ukufikelela koluntu okanye ukuxhasa izakhono zomsebenzi kwindawo yengqesho, apho kubantwana abancinci sinokusebenzisa i-EBP efanayo kodwa sicinga ngokufundisa izakhono zokudlala okanye ukufundisa izicelo zonxibelelwano. Ngokwenene ngumxholo kunye nenjongo ehlengahlengiswa ngokwamaqela obudala.
Ngeenkcukacha zakho
Ukufunda ngakumbi malunga noqheliselo ngalunye lwesiseko, kunye nee-EBP ezininzi eziphawulwe kumaphepha azayo, tyelela IziBonelelo zoNgenelelo oluJolise kwi-Autism kunye neeModyuli (i-FIRM). Apho uya kufumana ulwazi malunga namacandelo aphambili e-EBP kunye nokuziphatha kunye nezakhono ezijongene nazo, isikhokelo sokuphumeza uqheliselo, kunye nezinto ezikhutshelwayo kunye nezinokwenziwa ngokwezifiso ezinokunceda ekuphunyezweni.
Ngoku ekubeni amacebo amahlanu asisiseko—uqinisekiso, ukwaziswa, ukulibaziseka kwexesha, umfuziselo, kunye nohlalutyo lomsebenzi—olusoloko lusetyenziswa kubantwana nabafundi abanoluphazamiseko luqalisiwe, le modyuli iya kuphonononga ezininzi kwii-EBPs ezishiyekileyo. Njengoko uKara Hume exubushile ngasentla, uninzi lwezi zicwangciso ziyasebenza kubantwana abakubudala obahlukeneyo. Noko ke, zinikelwa liqela lobudala kumaphepha alandelayo ngenjongo nje yokuzekelisa nokunikela imizekelo.
Khumbula ukuba uDavid utyekele ekukuphepheni ukutya okuneempawu ezingathandiyo. Umfundisi-ntsapho nabazali bakhe bagqiba kwelokuba ukudunyiswa kwakhe kuyamqinisa uDavide. Ngalo lonke ixesha uDavid ezama ukutya okutsha okanye ebeye wakuphepha, utitshala okanye abazali bakhe bayamncoma (umz., “David, ndiyazingca ngawe. Ungcamle iqhekezana.”).
Xa edlala ngeemoto, uDrew uzidwelisa emgceni endaweni yokuba adlale nazo ngendlela eqhelekileyo. Utitshala wakhe usebenzisa isantya esibonakalayo ukubonisa indlela yokutyhala iimoto emgangathweni. Ubeka isandla sakhe phezu kwekaDrew, baze batyhale imoto kunye. Emva koko utitshala uncoma uDrew ngamazwi.
UJaquese unobunzima bokunxibelelana noontanga. Utitshala wakhe ucela uRyder, intanga ehlonitshwayo enezakhono ezifanelekileyo zentlalontle, ukuba abonise indlela yokuqalisa incoko noontanga kunye nendlela yokusabela ekuqalweni kwabanye.