शिक्षक लहान मुलांना अपेक्षित वर्तन शिकण्यास कशी मदत करू शकतात?

(हे पॅनल बंद करा)

उतारा: नियमांचे पुनरावलोकन करणे

शिक्षक: चला, आपण वर्गाचे नियम पाहूया. तुम्ही तयार आहात का?

मुले: हो.

शिक्षक: ठीक आहे, मला काही मदतनीस हवे आहेत. बघूया. शॉन, आपल्या वर्गाचा पहिला नियम काय आहे?

शॉन: चालणारे पाय.

शिक्षक: आपण चालण्याच्या पावलांचा वापर करतो. मला चालण्याची पावले दाखवा. मला धावण्याचे पाऊल दाखवा. तुम्ही कुठे धावू शकता?

मुले: बाहेर.

शिक्षिका: बाहेर. छान काम. डीअ‍ॅना, वर्गाचा दुसरा नियम काय आहे?

डीना: अंतर्मनातील आवाज.

शिक्षक: हळू आवाजात बोला. ‘हॅलो’ खूप, खूप मोठ्याने म्हणा.

मुले: नमस्कार!

शिक्षक: तुम्ही तो आवाज कुठे वापरू शकता?

मुले: बाहेर.

शिक्षक: बाहेर. हळू आवाजात “नमस्कार” म्हणा.

मुले: नमस्कार.

शिक्षक: “हॅलो” म्हणा आणि कोणताही आवाज करू नका.

मुले: नमस्कार.

शिक्षिका: देजा, वर्गाचा दुसरा नियम काय आहे?

देजा: हळुवार स्पर्श करा.

शिक्षक: हळुवार स्पर्श. हळुवार स्पर्श म्हणजे काय?

मूल: हे होईल.

शिक्षक: पाठीवर शाबासकी, खूप छान. आता हस्तांदोलन करूया का? “शुभ सकाळ” म्हणा.

मुले: शुभ सकाळ.

शिक्षिका: सुप्रभात. किंवा एक मिठी. अगदी बरोबर. शाब्बास किंवा हात धर. चला, आपण आपला नियम एकत्र म्हणूया. हेली, तू बोट दाखवशील का? ठीक आहे, आपण नियम म्हणत असताना त्यांच्याकडे बोट दाखव. अगदी वरच्या बाजूला. चला, आपण ते एकत्र म्हणूया.

शिक्षक आणि मुले: आपण चालताना पावले टाकतो. आपण हळू आवाजात बोलतो. आपण हळुवारपणे स्पर्श करतो. आपण पाळी घेतो आणि आपण आवरतो.

उतारा: मुलांच्या नियमांबद्दलच्या समजुतीचे मूल्यांकन करणे

शिक्षक : माझ्याकडे माझ्या एका मित्राचा फोटो आहे, तो वर्गात पायांचा वापर करून धावत आहे.

मूल : चालण्यासाठी पायांचा वापर करा.

शिक्षक : मुलांनो, तो थांबा आहे का?

मूल : थांब.

शिक्षक : ...किंवा आता ठीक आहे का?

मुले : थांबा.

शिक्षक : हे थांबलं आहे. तू मला तुझी लाल बाजू दाखवू शकतोस का?

मुलांनो : थांबा.

शिक्षक : थांबा. मला लाल रंग दिसतोय. खूप छान. थांबा. माझा एक मित्र आहे, आणि तुम्हाला माहिती आहे का? त्याला पुढे जायचं आहे, म्हणून तो काय करतो, तर तो त्याच्या मित्राच्या पायाला लाथ मारून बाजूला करतो. लाथ मारणे म्हणजे पुढे जाणे आहे की थांबणे आहे?

मुलांनो , हा थांबा आहे.

शिक्षक : लाथ मारणे म्हणजे थांबणे. आपण आपल्या पायांचा वापर . . . साठी करतो.

मुले : चालणे.

शिक्षक : चालणे. ‘जाणाऱ्या’ गोष्टी म्हणजे काय, आणि . . .

मुलांनो : थांबा.

शिक्षक : ... ‘थांबवा’ म्हणण्याच्या गोष्टी म्हणजे काय? आता माझ्याकडे अजून एक गोष्ट आहे...

प्रतिलेख: अमांडा हिगिन्स, एमएड

पद्धतशीरपणे नियम शिकवणे

मला वाटतं की दररोज त्यांची उजळणी करणे आणि त्यांना पुन्हा पुन्हा पाहणे खूप महत्त्वाचे आहे. जेव्हा मी एक तरुण शिक्षिका होते, तेव्हा माझ्याकडून एक चूक व्हायची, ती म्हणजे, “मी माझे नियम शिकवले! चला, आता सुरुवात करूया.” आणि मग वर्ष सुरू झाल्यावर काही महिन्यांनी मला प्रश्न पडायचा, “हे सगळं वागणं कुठून येतंय?” त्यामुळे काही काळानंतर माझ्या लक्षात आलं की, या गोष्टी आपल्या मनात ताज्या ठेवण्यासाठी आणि मुलांना त्या खरोखर काय आहेत हे समजण्यासाठी, आपल्याला त्यांची वारंवार उजळणी करावी लागते. आणि कधीकधी तुम्हाला वाटू लागतं की, “मी हे ४,००० वेळा सांगितलं आहे. इतक्या वेळात त्यांना हे कसं माहीत नाही?” पण मग जेव्हा तुम्ही ती आठवण करून देणं थांबवता, तेव्हा तुमच्या लक्षात येतं की ते त्या गोष्टींचा नियमितपणे विचारच करत नाहीत. त्यामुळे, शाळा सुरू झाल्याच्या दिवसापासून ते वर्षाच्या शेवटपर्यंत दररोज त्यांची उजळणी करणे या मुलांसाठी खूप महत्त्वाचे आहे. पूर्व-प्राथमिक शाळेत आम्ही आमची अक्षरं, अंक, आकार, रंग शिकवतो आणि तेही अगदी पद्धतशीरपणे, कारण या अशा गोष्टी आहेत ज्या मुलांना माहीत असणं आवश्यक आहे. आपल्याला वागणूकसुद्धा तितक्याच पद्धतशीरपणे शिकवायला हवी. बऱ्याच वेळा आपल्याला वाटतं की मुलांना समजतं, त्यांना काय करायचं आहे हे कळतं. सगळ्यांना माहीत असतं की सर्कल टाइमला यायचं, बसायचं आणि शिक्षकांचं ऐकायचं. पण आमच्या लक्षात आलं आहे की मुलांना नेहमीच हे माहीत नसतं, आणि तेव्हाच त्यांच्यातील आव्हानात्मक वर्तन दिसू लागतं. आपल्याला या गोष्टी शिकवण्यासाठीही खूप पद्धतशीर असण्याची गरज आहे.

एक शिक्षक म्हणून, आपण निश्चितपणे स्वतःला एक अधिकारवाणी व्यक्ती म्हणून सादर करतो, पण आपल्याला त्यांचा पाठिंबा हवा असतो, आणि म्हणूनच आपण त्यांच्याशी याबद्दल बोलू इच्छितो की आपण हे नियम का बनवत आहोत आणि ते महत्त्वाचे का आहेत? माझ्या वर्गात, आम्ही वर्तणुकीच्या अपेक्षांविषयी खूप भूमिका-अभिनय (रोल-प्लेइंग) करतो. मी अलीकडे बाहुल्यांचा वापर करायला सुरुवात केली आहे, जे मला वाटते की मुलांसाठी खूपच आकर्षक आहे. आम्ही आमच्या वर्तणुकीच्या वेगवेगळ्या परिस्थितींचा आणि जेव्हा आपण नियम असलेल्या आणि नसलेल्या गोष्टी वापरतो तेव्हा काय होते याचा अभिनय करतो. माझ्या वर्गात आम्ही एक सामाजिक कथा (सोशल स्टोरी) तयार केली आहे, जी आम्ही नियमांची ओळख करून देण्यासाठी वापरतो. आणि त्या कथेत, आम्ही प्रत्येक नियमाचे पालन करणाऱ्या मुलांची चित्रे टाकतो. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण हळुवार स्पर्श करतो तेव्हा ते असे दिसते. जेव्हा आपण चांगले शब्द वापरतो तेव्हा ते असे दिसते. हे पुस्तक केंद्रात ठेवले जाते, आणि मुले दिवसभर ते वाचतात, आणि नियमांचे पालन करताना स्वतःची चित्रे पाहून त्यांना खूप आनंद होतो. आम्ही आमच्या वर्गात एक नियम-गीत (रूल साँग) तयार केले आहे. मुलांना नवीन गोष्टी शिकवण्यासाठी आणि नंतर त्याची वारंवार उजळणी करण्यासाठी संगीत हा कधीकधी एक खरोखरच आकर्षक मार्ग आहे. आम्ही एक गाणे तयार केले आहे जे आम्ही दररोज 'सर्कल टाइम'मध्ये गातो. त्यात प्रत्येक नियमाची अपेक्षा काय आहे हे सांगितले जाते, जेणेकरून मुलांना दररोज त्याची आठवण राहील. आम्हाला नियमांची अनेक उदाहरणे आणि गैर-उदाहरणे यांचा सराव करायलाही आवडतो. या काही प्रकारच्या संरचित गोष्टी आहेत ज्या आम्ही करतो. दिवसभरात या गोष्टी घडत असताना त्या ओळखणे खरोखर महत्त्वाचे आहे; मग ते मुले सहभागी होत असताना आणि नियमांचे पालन करत असताना असो, किंवा एखादे मूल नियमाचे पालन करत नसल्याचे दिसल्यास, त्याच्याशी जाऊन त्याबद्दल संवाद साधता येणे महत्त्वाचे आहे—"लक्षात ठेव, आपण हळुवार स्पर्श करतो. हळुवार स्पर्श करणे का महत्त्वाचे आहे, आणि जेव्हा आपण तसे करत नाही तेव्हा काय होते?"—अशा प्रकारे, दिवसभर सातत्याने हे करणे आवश्यक आहे.

ट्रान्सक्रिप्ट: मेरी लुईस हेमिटर, पीएचडी

पद्धतशीरपणे नियम शिकवणे

नियम आणि अपेक्षांबद्दल एक गोष्ट अशी आहे की, अनेकदा शिक्षक नियम आणि अपेक्षा तयार करतात, पण मुलांना ते नियम आणि अपेक्षा कशा शिकवायच्या याबाबतीत ते पद्धतशीर नसतात. आणि म्हणूनच छान पोस्टर्स असतात, आणि वर्षाच्या सुरुवातीला आम्ही काही आठवडे त्याबद्दल बोलतो. आम्हाला माहित आहे की मुलांना काहीही शिकायला वेळ लागतो, आणि जसा त्यांना वाचायला, लिहायला, बोलायला किंवा चालायला शिकायला वेळ लागतो, तसाच त्यांना अपेक्षा काय आहेत हे शिकायलाही वेळ लागणार आहे. आणि म्हणूनच, मला वाटते की, अनेकदा जेव्हा मुले वर्गात अपेक्षांचे पालन करत नाहीत, तेव्हा त्याचे कारण हे असते की आपण त्यांना शिकवण्याच्या पद्धतीत पद्धतशीर नसतो. जेव्हा आपण त्यांना शिकवण्याच्या पद्धतीत पद्धतशीर असतो आणि वर्गातील तीन-चतुर्थांश मुले ते करू लागतात आणि एक-चतुर्थांश करत नाहीत, तेव्हा अनेकदा आपल्याला वाटते की जर आपण त्याच पद्धतीने शिकवत राहिलो, तर ते शिकतील. आणि अनेकदा जी मुले समस्या निर्माण करणारे वर्तन करतात, जी अपेक्षांचे पालन करत नाहीत, त्या मुलांना त्या अपेक्षेबद्दल अधिक वैयक्तिक सूचनांची, त्या अपेक्षांचा अधिक सराव करण्याची आणि त्या अपेक्षांबद्दल अधिक प्रतिसादाची गरज असते. आणि अनेकदा आपण त्या मुलांना आव्हानात्मक वर्तन करणारे समजतो, पण खरंतर आपण त्यांना त्या समस्यापूर्ण वर्तनाच्या जागी काय करायचे हे शिकवण्यात पुरेसे पद्धतशीर नसतो. जेव्हा तुम्ही नियम आणि अपेक्षा शिकवत असाल, तेव्हा तुम्ही ते केवळ संपूर्ण वर्गाला कसे शिकवत आहात याचाच विचार न करता, ते प्रत्येक मुलाला कसे शिकवत आहात याचाही विचार करणे महत्त्वाचे ठरेल. आणि हे लक्षात घ्या की, तुम्ही संपूर्ण वर्गासाठी जे करता ते काही मुलांसाठी कदाचित पुरेसे ठरणार नाही आणि ज्या मुलांमध्ये समस्यापूर्ण वर्तन अधिक गंभीर आहे, त्यांना नियम आणि अपेक्षा शिकवण्यासाठी तुम्हाला अधिक वैयक्तिक पद्धतींचा विचार करण्याची गरज भासू शकते. पण याचा अर्थ असा नाही की त्या मुलांना त्या वैयक्तिक सूचनांच्या पलीकडे काहीतरी आवश्यक आहे. याचा अर्थ कदाचित अधिक सूचना, अधिक वारंवार सूचना, अधिक पद्धतशीर सूचना, अधिक सघन सूचना असू शकतो, जेणेकरून त्यांना वर्गातील दिनचर्या आणि अपेक्षा खऱ्या अर्थाने शिकण्यास मदत होईल.

प्रतिलेख: अमांडा हिगिन्स, एमएड

व्हिज्युअल समर्थन

दृष्य साधने ही जगातील सर्वात आश्चर्यकारक शिक्षण साधनांपैकी एक आहेत. मला वाटते, अनेक कारणांमुळे, अनेक कौशल्ये आणि विशेषतः नियम व अपेक्षा शिकवण्यासाठी ती आवश्यक आहेत. त्यापैकी एक कारण म्हणजे, मुलांना माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी ते खूप उपयुक्त ठरते. आपण दिवसभरात अनेक शब्द वापरतो, आणि आपल्याला माहित आहे की जेव्हा मुले तीन, चार आणि पाच वर्षांची असतात, तेव्हा आपण जे बोलतो त्यातील केवळ काही टक्केच ते समजून घेतात. त्यांच्यासाठी एक असे दृष्य असणे खूप महत्त्वाचे आहे जे सतत त्यांच्यासमोर असेल, जे त्यांना आठवण करून देण्यास आणि आपल्या शब्दांचा अर्थ समजण्यास मदत करेल. एक मनोरंजक गोष्ट अशी आहे की तुम्ही दृष्य साधनाशी वाद घालू शकत नाही. कधीकधी जेव्हा शिक्षक एखादी सूचना देत असतात, तेव्हा मुलाला काहीतरी वेगळे करण्याची इच्छा होणे खूप सोपे असते. पण जर ते दृष्य साधन असेल, तर ते स्थिर असते. ते तुम्हाला जे करायला सांगत आहे ते बदलू शकत नाही आणि ते नेहमीच तिथे असते. मला वाटते की हे मुलांसाठी दिलासादायक आहे: “मला याचा अर्थ माहित आहे आणि तो मला समजला आहे, आणि मी तो नियम पाळू शकतो.” तुम्ही जे करत आहात ते न थांबवता मुलांच्या वर्तनाला योग्य दिशा देण्यासाठी दृकश्राव्य साधनांचा वापर करणे देखील खूप उपयुक्त ठरते. अनेकदा, तुम्ही एखादा खूप चांगला उपक्रम शिकवत असता आणि जर तुम्हाला थांबून नियमाची आठवण करून द्यावी लागली, तर त्याचा ओघ खंडित होतो आणि इतर मुले तितके लक्ष देऊ शकत नाहीत. पण जर तुमच्याकडे दृकश्राव्य साधने तयार असतील, तर तुम्ही फक्त ते दाखवू शकता. अनेकदा, मुलाला फक्त एवढेच पुरेसे असते. तुम्ही जे करत आहात ते करत राहू शकता, शिकवणे सुरू ठेवू शकता आणि तुम्ही ज्या उपक्रमात सहभागी झाला होता तो पुढे चालू ठेवू शकता.

माझ्या वर्गात, आमच्या शाळेच्या सर्वसाधारण अपेक्षांचे एक मोठे पोस्टर आहे, आणि प्रत्येक अपेक्षेचे शब्द आणि ती अपेक्षा काय आहे हे दर्शवणारे एक चित्र आहे. आणि मग आमच्याकडे प्रत्येक वर्गाच्या नियमाचे एक पानसुद्धा आहे. आम्ही वर्गासाठी चार नियम वापरतो, आणि प्रत्येक नियमाचे स्वतःचे पोस्टर वर्गात आहे. ते आमच्या सर्कल टाइमच्या जागेवर लावलेले आहेत, जी आमची ब्लॉक सेंटरसुद्धा आहे. ते दिवसभर दृश्य स्वरूपात उपलब्ध असते. मुलांना गरज वाटल्यास ते तिथे जाऊन पाहू शकतात. आम्ही उपक्रमांसाठी काही अधिक विशिष्ट नियम तयार केले आहेत. आमच्याकडे सर्कल टाइमसाठी काही नियम आहेत जे मुलांना हे समजण्यास मदत करतात की, सर्कल टाइम दरम्यान मी एक चांगला श्रोता किंवा शिकणारा कसा बनू शकेन, मी कोणत्या प्रकारचा आवाज वापरावा, माझे पाय कसे दिसले पाहिजेत? या गोष्टी आम्ही वर्गात वेल्क्रो पट्ट्यांवर लावून ठेवतो, जेणेकरून त्या नेहमी सहज उपलब्ध असतील आणि शिक्षक त्या सहज काढून आठवण म्हणून वापरू शकतील. आम्हाला आणखी एक गोष्ट खूप उपयुक्त वाटली ती म्हणजे, आम्ही एका लहान गटात मुलांना नियमांचे पालन करताना स्वतःची चित्रे काढायला लावली. तर, वर्गातील आमच्या नियमांच्या चित्रांवर मुलांनी स्वतः सहभाग घेतला आहे. त्यावर त्यांनी चित्रे काढली आहेत आणि नियमांवर त्यांची नावेही लिहिली आहेत. त्यामुळे मला वाटते की, आम्हाला असे आढळून आले आहे की, जेव्हा या गोष्टी अंमलात आणल्या जातात, तेव्हा वर्गातील अनेक आव्हानात्मक वर्तनांमध्ये खूप मोठी घट दिसून येते.

अजूनही काही मुले अशी आहेत ज्यांना हे नियम अर्थपूर्ण वाटत नाहीत आणि या संकल्पना काय आहेत हे त्यांना अजूनही समजत नाही. यावर आपण अनेक वेगवेगळ्या गोष्टी करू शकतो, पण ते प्रत्येक मुलानुसार वेगळे असते. जर मुलाला एखादा नियम पाळायला अवघड जात असेल किंवा त्याचे वर्तन आव्हानात्मक असेल, तर आम्ही सर्वप्रथम त्याचे कारण शोधण्याचा प्रयत्न करतो. नियम न पाळता वागण्याद्वारे हे मूल मला काय सांगू इच्छित आहे? त्यानंतर, प्रत्येक मुलासाठी वैयक्तिक व्हिज्युअल कसे असले पाहिजेत याची योजना आपण तयार करू शकतो.

ट्रान्सक्रिप्ट: मेरी लुईस हेमिटर, पीएचडी

पटकथाबद्ध कथा

आम्ही मुलांना योग्य वर्तन, दिनचर्या किंवा अपेक्षा यांसारख्या संकल्पना शिकवण्यासाठी पूर्वनियोजित कथांचा वापर करतो. तुम्ही संपूर्ण वर्गासाठी पूर्वनियोजित कथा लिहू शकता, ज्यामध्ये वर्गाकडून असलेल्या अपेक्षांची ओळख करून दिली जाते, पण ती एका कथेच्या माध्यमातून आणि दृकश्राव्य साधनांचा वापर करून. ही दृकश्राव्य साधने तीच असू शकतात जी वर्गात मुलांना नियम आणि अपेक्षांची आठवण करून देण्यासाठी असतात. ज्या मुलांना एखादी अपेक्षा, नियम किंवा वर्गातील दिनचर्या पाळण्यात अडचण येत असते, अशा मुलांना त्या दिनचर्येत किंवा अपेक्षांमध्ये अधिक योग्य प्रकारे कसे सहभागी व्हावे हे शिकवण्यासाठीही आम्ही अनेकदा पूर्वनियोजित कथांचा वापर करतो. वैयक्तिक मुलांसोबत असे करण्याचा एक फायदा हा आहे की, तुम्ही अशी दृकश्राव्य साधने वापरू शकता ज्यात मूल स्वतः ती दिनचर्या करत आहे, आणि त्यामुळे केवळ पूर्वनियोजित कथा तयार करणे ही मुलाला ती दिनचर्या पार पाडण्यासाठी प्रोत्साहन देण्याची एक संधी ठरते. मग पुस्तकातील चित्रे म्हणजे मूल प्रत्यक्षात ती दिनचर्या करत असल्याचे दर्शवतात. पूर्वनियोजित कथा अनेक गोष्टींसाठी वापरल्या जाऊ शकतात, जसे की मुलांना वर्गात कधी यायचे किंवा कधी जायचे, किंवा 'सर्कल टाइम'मध्ये काय करायचे, किंवा मित्रांशी कसे चांगले वागायचे, यांसारख्या गोष्टी समजण्यास मदत करणे. परंतु हे लक्षात घेणे देखील महत्त्वाचे आहे की, पूर्वनियोजित कथा या मुलांना त्या संकल्पनांची ओळख करून देण्याचे केवळ एक साधन आहेत आणि प्रत्यक्ष संदर्भात योग्य सूचना, आधार आणि दृढीकरणाशिवाय पूर्वनियोजित कथेचा वापर करणे कदाचित प्रभावी ठरणार नाही. पूर्वनियोजित कथा सर्वाधिक प्रभावी ठरण्यासाठी, तुम्ही मुलाला त्याच पद्धतीने त्याची ओळख करून देता, त्याच पद्धतीने मुलाला अपेक्षा किंवा दिनचर्या काय आहे याची आठवण करून देता आणि मग, मुलाला ज्या वास्तविक कृती किंवा दिनचर्येत त्याचा वापर करायचा आहे, तिथे त्या पूर्वनियोजित कथेतील गोष्टींचा सराव करण्यास प्रत्यक्ष मदत करणे, हे मुलाला ते कसे करायचे हे खऱ्या अर्थाने शिकवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरेल.